مکث 1- المعجم الوسیط : (المیجاز ) الذی یوجز فی الکلام و الجواب ( الوجز ) من الرجال السریع الحرکت فیما اخذ فیه ، الخفیف من الکلام .
مکث 2- ایجاز وجه مصدری از ریشه ی وجز است . در صنایع بلاغی وجه تفضیلی دارد نه وجه تعیینی . یعنی علی الوصول یک ارزش است . وقتی در برابر اطناب قرار می گیرد نسبت به اطناب تفضیل دارد.
مکث 3- شریف جرجانی در تعریف ایجاز می آورد : مختصر و مفید ساختن کلام و سخن با کمترین عبارات متعارف . پس دو وجه تکافوی ایجاز ( شئون کنهی ی ایجاز ) از این قرارند : عرف ( ایجاز مناط عرفی دارد ) و قصد ( نزد متکلم است ) .
استحداد دو وجهی ی ایجاز : حد متعارف ( شعور متعارف ) و حد مقصود ( نیت مندی ی مولف )
مکث 4- شریف جرجانی در تعریف اطناب می آورد : ادای معنی ی مقصود در عبارتی که زاید از حد متعارف باشد .
مکث 5- مولفه هایی برای ایجاز : اختصار ، اقتصار ، افاده ، سرعت ، قلت ، اطلال ، تکاثف ، تراکم ، حذف ، ترتیب ، سنخیت .
مکث 6- ایجاز مجموعه ی اقلی از عبارات تا وصول به مقصود است و لا غیر . در ایجاز با عبارات مخففه روبروییم . عبارات در ایجاز مبالات دارند یعنی تحت نظمی تنسیقی هستند . در ایجاز با امتناع احتمال روبروییم یعنی امکان ذهنی نداریم یا منع می شود . ایجاز ما را به اصل مقصود دلالت می کند ( قصد می گوید تا این حد کفایت می کند ) .
مکث 7- ایجاز فقط وصف صفتی که به نوشته تعلق می گیرد نیست بلکه به نویسا هم متعلق می شود . موضوع ایجاز کلام و عبارت است .
مکث 8- در تحلیلی نافذ ایجاز و اطناب می توانند صفت اسامی هم باشند : از آنجا که به اسم شرح اسم یا وصف اسم تعلق می گیرد اسم به جهان ربط و تعلق دارد . ربط و تعلق خروج اسم از ایجاز است .
مکث 9- مجمل کلامی ست که احتمال چند معنی از آن می رود . مفصل بعض یا تمام آن احتمالات را بیان می کند ( تعریف شریف جرجانی ) .
ملاک تمایز موجز از مجمل در وقوع احتمال است . در مجمل رکن اصلی وقوع احتمال است . دوران دلالت بر چند معنی ، نسبت و ربط است که مفصل بعضی از آن احتمالات را بیان می کند . در حالی که ایجاز تمهیدی بر امتناع احتمال است . حال اگر ایجازی در شکل گیری ی خود منتهی به احتمال شود تبدیل به اجمال شده است . احتمالات در مجمل در کمون هستند که در مفصل به ظهور می رسند .
مکث 10- آیا نوشتار به تمامی از ضابطه های صوری (قرارداد ) حرکت می کند و تکنیکال است . مثلن می توانیم برای روشن شدن نص قرآن بگوییم باید به ربط و نسبت نوشتار و شنیدار پرداخت ( وحی مبتنی بر شنیدار است ) .
اقراء : اگر خاندن چند معنی داشته باشد اقراء مجمل است . ولی اگر از خاندن ، مخاطب تنها یک معنا به ذهنش متبادر شود اقراء موجز است .
مکث 11- هر چیز زایدی در گذشته است . پس تحقق زاید در گذشته است . پس تحقق اطناب هم در گذشته است ( اصل : اطناب لفظ زاید بر مقصود است ).
مکث 12 – ساز و کار ایجاز این است که با حذف حلقه ها از زنجیره ( توالی )ی منطقی یا عرفی موجز شکل می گیرد .